Obrazy o mnie – wykorzystanie myślenia wizualnego do autoprezentacji ucznia

Myślenie wizualne to sposób porządkowania informacji za pomocą prostych znaków: ramek, strzałek, ikon, haseł, symboli, map i układów przestrzennych. Nie wymaga szczególnych zdolności artystycznych.

Mike Rohde, znany z popularyzowania sketchnotingu, definiuje notatki wizualne jako połączenie pisma ręcznego, prostych rysunków, literowania, kształtów, strzałek, ramek i linii. Podkreśla, że nie są potrzebne szczególne zdolności manualne — ważniejsze jest słuchanie, wybieranie sensu i wizualne porządkowanie myśli [1].

To ważna informacja dla nauczycieli i doradców zawodowych. Wielu dorosłych i uczniów mówi: „Ja nie umiem rysować”. W tej metodzie nie liczy się talent plastyczny, tylko odwaga myślenia inaczej nielinearnego.

Rudolf Arnheim, jeden z klasyków refleksji nad myśleniem wizualnym, stwierdził: „Wszelkie postrzeganie jest także myśleniem, wszelkie rozumowanie jest także intuicją, wszelka obserwacja jest także wynalazkiem” [2]. W pracy doradcy zawodowego to zdanie nabiera bardzo praktycznego znaczenia. Kiedy uczeń patrzy na własną mapę myśli, nie tylko ogląda rysunek. Zaczyna zauważać zależności. Widzi, że zainteresowanie grami może łączyć się z projektowaniem, matematyką, językiem angielskim, narracją, grafiką albo testowaniem aplikacji. Dostrzega też, że np. pomoc w organizacji szkolnego kiermaszu nie była nieznaczącym w kontekście rozwoju edukacyjno-zawodowego przeżyciem, ale doświadczeniem uczącym współpracy, odpowiedzialności i komunikacji.

Wybór ścieżki edukacyjno-zawodowej to rzadko prosta decyzja. Uczeń konfrontuje oczekiwania rodziców, opinie rówieśników, modę na określone kierunki, lęk przed błędem, własne zainteresowania, wyniki szkolne. Do tego ma często ograniczoną wiedzę o dostępnych na rynku pracy zawodach.

Sama rozmowa bywa niewystarczająca. Uczeń mówi chaotycznie, przeskakuje z tematu na temat albo milknie, bo nie wie, od czego zacząć. Mapa wizualna pozwala przenieść ten chaos na kartkę. Dzięki temu można „zobaczyć” swoje myśli, uporządkować je i zacząć na ich podstawie wypracowywać decyzje rozwojowe.

Pomaga tu również teoria podwójnego kodowania Allana Paivio, zgodnie z którą człowiek przetwarza informacje w systemie werbalnym i niewerbalnym. Połączenie słów i obrazów może wzmacniać zapamiętywanie oraz późniejsze odtwarzanie informacji [3]. W praktyce uczeń, który zapisze np. słowo „odpowiedzialność”, a obok niego opisze sytuację w której wykazał się także cechą lub narysuje prosty symbol tego doświadczenia, łatwiej przypomni sobie taki przykład podczas rozmowy o praktykach, pisania CV czy przygotowywania autoprezentacji.

Myślenie wizualne ułatwia start działania. Nie każdy uczeń potrafi od razu powiedzieć np. „Moimi mocnymi stronami są komunikatywność i umiejętność współpracy”. Łatwiej jest przekazać taką myśl treścią lub obrazem – narysować telefon, grupę ludzi, wydarzenie szkolne, a następnie dopisać „organizowałam kontakt z klasą”, „prowadziłem zbiórkę”, „pomagałam młodszym uczniom”. Dopiero później doradca może pomóc uczniowi przełożyć te doświadczenia na język kompetencji.

Aby podjąć autoprezentację, trzeba mieć świadomość:

• kim jestem,
• co potrafię,
• co mnie interesuje,
• w jakich sytuacjach dobrze działam,
• czego chcę się uczyć dalej.

Uczeń często nie dostrzega swoich kompetencji, ponieważ kojarzy je wyłącznie ze świadectwem, ocenami albo innymi formalnymi osiągnięciami. Jeśli nie zdobył czerwonego paska, nagrody w olimpiadzie czy certyfikatu językowego, zakłada, że „nie ma nic do wpisania”. Tymczasem kompetencje rozwijają się także poza szkołą: w wolontariacie, sporcie, grach zespołowych, opiece nad rodzeństwem, prowadzeniu mediów społecznościowych, pomocy w rodzinnym biznesie, pracy wakacyjnej, pasjach technicznych czy artystycznych. Mapa wizualna pomaga wydobyć te zasoby. Uczeń może najpierw zapisać je zrozumiałym dla siebie językiem, a dopiero potem wspólnie z doradcą nazwać profesjonalnie. Twierdzenie:

• „Pomagam babci obsługiwać telefon” – może być dowodem cierpliwości, zdolności komunikacyjnych, kompetencji cyfrowych;
• „Robię grafiki do postów klasowych” – może być punktem wyjścia do rozmowy o projektowaniu, marketingu czy narzędziach cyfrowych;
• „Gram w drużynie” – pod tym twierdzeniem mogą kryć się takie kompetencje, jak umiejętność współpracy w grupie, dyscyplina i radzenie sobie z presją.

Myślenie wizualne pomaga uczniowi przejść od potocznego mówienia „robię różne rzeczy” do świadomego twierdzenia „mam doświadczenia, które coś o mnie mówią”.

Wykorzystywanie w doradztwie zawodowym myślenia wizualnego niesie szereg korzyści dla ucznia:

• buduje większą samoświadomość – uczeń widzi, że jego doświadczenia mają znaczenie. Nawet jeśli nie są jeszcze formalną pracą, mogą pokazywać kompetencje;
• daje język do rozmowy o sobie – wielu młodych ludzi ma zasoby, ale nie ma zasobu słów, aby je nazwać.
• buduje poczucie sprawczości – uczeń przestaje patrzeć na siebie przez pryzmat braków. Zaczyna widzieć, co już ma i co może rozwijać;
• przygotowuje do realnych sytuacji – ćwiczenia z wykorzystaniem wizualizacji porządkują treści o sobie przydatne podczas m.in.: rozmowy o praktykach, wyboru profilu klasy, pisania CV, tworzenia portfolio, rozmowy rekrutacyjnej, prezentacji projektu czy rozmowy z rodzicami o dalszej edukacji.

Doradca nie musi być grafikiem. Jego zadaniem jest stworzenie warunków, w których uczeń może bezpiecznie myśleć, próbować, dopisywać, poprawiać i odkrywać. W rozmowie z młodym człowiekiem o jego wizualizacji pomocne są pytania:

• Co na tej mapie najbardziej cię zaskakuje?
• Które doświadczenie pokazuje twoją odpowiedzialność?
• Co mogłoby zainteresować pracodawcę?
• Które umiejętności chcesz rozwijać w tym roku?
• Jak możesz udowodnić, że to potrafisz?
• Jakie zawody łączą się z tym, co wpisałeś/narysowałeś?

W ten sposób mapa staje się narzędziem rozmowy, planowania i podejmowania decyzji.

Warto korzystać z dorobku osób i środowisk popularyzujących myślenie wizualne. Bikablo rozwija podejście oparte na języku wizualnym, facylitacji graficznej i mapowaniu procesów [4]. Gabriela Borowczyk pokazuje, jak wykorzystywać flipowanie, sketchnoting i facylitację graficzną w edukacji, szkoleniach i prezentacjach [5]. Klaudia Tolman od lat zachęca do przełamywania przekonania „nie umiem rysować” [6]. Maciek Cichocki z Opowiedz.to przypomina, że prezentacja to nie tylko slajdy, ale przede wszystkim opowieść, struktura i kontakt z odbiorcą [7] [8].

Przypisy:

[1] Mike Rohde, materiały dotyczące sketchnotingu, rohdesign.com.
[2] Rudolf Arnheim, Art and Visual Perception: A Psychology of the Creative Eye.
[3] Allan Paivio, teoria podwójnego kodowania; por. J. M. Clark, A. Paivio, Dual Coding Theory and Education.
[4] Bikablo, materiały dotyczące visual thinking, visual facilitation i sketchnotingu, bikablo.com.
[5] Gabriela Borowczyk, materiały dotyczące flipowania, sketchnotingu i facylitacji graficznej, gabrielaborowczyk.pl.
[6] Klaudia Tolman, materiały dotyczące sketchnotingu i myślenia wizualnego.
[7] Maciek Cichocki, Opowiedz.to — materiały dotyczące storytellingu, prezentacji i wystąpień publicznych.

[8] Dodatkowo w numerze 83/2026 „Nowoczesnego Doradztwa Zawodowego w Szkole Podstawowej” zostanie opublikowany materiał pt. „Profil zawodowy JA – ćwiczenie dla uczniów klas VII–VII szkoły podstawowej” autorstwa Agnieszki Grajczak, które jest propozycją zastosowania myślenia wizualnego w pracy z uczniami.