Testy predyspozycji zawodowych

Na rynku istnieje wiele kwestionariuszy, służących do badania predyspozycji zawodowych. Niektóre są dostępne bezpłatnie. Do przeprowadzenia wybranych potrzebne są nie tylko kompetencje i kwalifikacje doradcy zawodowego, ale też np. psychologa, coacha m.in.

• KKS Kwestionariusz Kompetencji Społecznych (Pracownia Testów Psychologicznych PTP), który bada kompetencje, umiejętności;
• FCZ-KT Formalna Charakterystyka Zachowania – Kwestionariusz Temperamentu (Pracownia Testów Psychologicznych PTP), który bada temperament;
• APIS-Z (Pracownia Testów Psychologicznych PTP), który bada zdolności intelektualne].

Przeprowadzanie testu predyspozycji zawodowych w postepowaniu doradczym niesie wiele korzyści. Jego wynik może być pomocny w nakreśleniu dalszej ścieżki edukacji lub planowaniu przyszłości zawodowej. Zastosowany przez doradcę zawodowego test predyspozycji może pomóc klientowi/uczniowi w wyborze zawodu zgodnego nie tylko z posiadanymi kwalifikacjami i kompetencjami, a także talentami i zainteresowaniami. Trafny wybór kierunku samorozwoju pozwoli na wykonywanie zawodu z pasją i przyjemnością, a nie przymusem.

Za twórcę koncepcji predyspozycji zawodowych uważa się amerykańskiego psychologa Johna Lewisa Hollanda. Stworzona w 1947 roku koncepcja „zakłada możliwość dopasowania osoby do danej pracy na podstawie kompatybilności czynników tkwiących w jednostce i w środowisku pracy” [2]. Badacz uważał, że preferencje zawodowe powstają w wyniku adaptacji do wymagań środowiska, procesu internalizacji [3] wartości oraz doświadczeń życiowych.

• Test Hollanda

Test Hollanda

Celem testu jest określenie zawodowego typu osobowości. W teście zawartych jest 90 stwierdzeń. Badany zaznacza tylko te, które go dotyczą. Na podstawie odpowiedzi określa swój „kod” – typ osobowości zawodowej. Ten test jest dostępny bezpłatnie. Jego użytkownikami mogą być zarówno uczniowie, jak i osoby dorosłe. Na rynku dostępnych jest wiele interpretacji typów osobowości wyróżnionych przez  Johna L. Hollanda. Opisano w nich charakterystyczne zachowania, kompetencje, słabe i mocne strony, sposób postrzegania samego siebie, wyznawane wartości, dominujące cechy charakteru, najczęstsze zainteresowania zawodowe. Zaproponowano także pasujące do osobowości przykłady zawodów.

Holland wyróżnił sześć typów preferencji zawodowych [4]:

• realistyczny – przejawia zdolności techniczne, manualne, praktyczne, sportowe; nie ma wysoko rozwiniętych kompetencji społecznych i oświatowych, słabo radzi sobie z rozwiązywaniem problemów, wymagających interakcji z ludźmi, ceni władzę oraz pieniądze; cechuje go niezależność, szczerość, bezpośredniość.

Proponowane zawody to m.in. mechanik, ogrodnik, kierowca.

• badawczy – przejawia zdolności matematyczne, analityczne, badawcze, logicznego myślenia; preferuje pracę indywidualną; cechuje go niezależność, precyzyjność, intelektualizm.

Proponowane zawody to m.in. nauczyciel akademicki, filozof, fizyk.

• artystyczny – przejawia uzdolnienia plastyczne, językowe, muzyczne lub aktorskie; nie potrafi pracować w warunkach biurowych; cechuje go ekspresyjność, kreatywność, spontaniczność, impulsywność oraz wrażliwość.

Proponowane zawody to m.in. malarz, kompozytor, grafik.

• społeczny – przejawia kompetencje przywódcze, zdolność do empatycznego myślenia; nie lubi pracy w izolacji od innych ludzi; cechuje go towarzyskość, sympatyczne usposobienie, otwartość.

Proponowane zawody to m.in. nauczyciel, psycholog, doradca zawodowy.

• przedsiębiorczy – przejawia umiejętność planowania, konsekwentnego dążenia do celu, ale także manipulowania ludźmi; cechuje go wysoko rozwinięta umiejętność perswazji, energiczność, pewność siebie, ambicja, czasem agresja.

Proponowane zawody to m.in. dyrektor, makler, adwokat.

• konwencjonalny – przejawia umiejętność adaptowania się do panujących warunków, stara się przestrzegać norm i regulaminów, postępuje w sposób metodyczny; nie potrafi radzić sobie z problemami nieustrukturyzowanymi; cechuje go praktyczność, dokładność oraz systematyczność.

Proponowane zawody to m.in. inkasent, statystyk, portier.

Narzędzie diagnostyczne, które służy do autoanalizy i diagnozy zainteresowań zawodowych osób młodych. W szczególności skierowane jest do uczniów ostatnich klas szkół podstawowych oraz 18-latków [5]. Kwestionariusz zawiera 60 różnych twierdzeń, dotyczących preferencji i zainteresowań. Test został opracowany w ramach projektu Młodzieżowy Kwestionariusz Zainteresowań Zawodowych. Jego autorem jest Anna Paszkowska-Rogacz. Opiera się na 6 typach osobowości w teorii Hollanda. Ukierunkowany jest na potrzeby uczniów kończących etap kształcenia i stojących przed wyborem dalszej drogi edukacji lub zawodu [6]. Wyniki kwestionariusza są interpretowane z dwóch punktów widzenia tj.:

• interpretacja psychometryczna – związana z ujęciem wyniku danego ucznia na tle jego rówieśniczej grupy,
• interpretacja psychologiczna – skoncentrowana na opisie konkretnych zainteresowań z zaznaczeniem ich roli dotyczącej wyboru przyszłego zawodu [7].

Pomysłodawcą testu jest dr Taylor Hartman, autor książki pt. „Kod kolorów – typy osobowości zaszyfrowane w kolorach”. Głównym założeniem kwestionariusza jest podejście, że każdy człowiek ma pewien typ osobowości (kolor). W interpretacjach każdego typu (koloru) można znaleźć jego zalety i wady oraz sugerowane cechy idealnego zawodu [8]. Podczas badań autor wyodrębnił 4 podstawowe typy osobowości [9]:

• niebieski – analityk. Cechują go sumienność, precyzja, zdolności analityczne, uprzejmość, łagodność. Do wad zaliczają się niezdecydowanie, niskie poczucie własnej wartości, mała odporność na stres, pesymizm. Idealna praca to ta bez presji czasu, z dokładnym opisem czynności i stabilnym otoczeniem;
• czerwony – przywódca. Osoba asertywna, samodzielna, łatwo podejmująca decyzje i rozwiązująca problemy. Do wad należy zaliczyć dużą skłonność do ryzyka, upór, niecierpliwość oraz skłonność do manipulacji. Idealna praca to ta dająca swobodę w działaniu, możliwość awansu i uznania;
• biały – wizjoner. Osoba opanowana, dobry słuchacz, przyjazna, wierna i lojalna. Jej wadami są słaba adaptacja do zmian, zaborczość, niezdecydowanie. Idealna praca to ta, która daje poczucie stabilności i bezpieczeństwa, z możliwością zmienności zakresu obowiązków;
• żółty – pomysłodawca. Osoba radosna, optymistyczna, entuzjastyczna, towarzyska. Wady, które można wskazać to bałaganiarstwo, chaotyczność w działaniu, impulsywność. Idealna praca to ta, która wymaga częstych kontaktów z ludźmi, kreatywności, zastosowania rozwiązań innowacyjnych.

Test składa się z 45 pytań i podzielony jest na dwie części. Pierwsza to wady i zalety osobowości (30 pytań), a druga – sytuacje (15 pytań: jak w danej sytuacji byś zareagował). Wadą testu jest brak w dostępnych interpretacjach przykładów konkretnych zawodów proponowanych dla danego koloru. Istnieją jedynie opis cech i formy pracy. 

Twórcą testu jest Edgar H. Schein, amerykański psycholog specjalizujący się w psychologii społecznej [10]. Na podstawie wyników swoich badań wywnioskował, że istnieje związek między wyznawanym systemem wartości i potrzebami a obranym rodzajem kariery [11]. Dzięki prowadzonym analizom i badaniom wyodrębnił 8 kotwic, które nadają priorytety w wyborze zawodu [12]:

• profesjonalizm – profesjonalista w danej dziedzinie;
• przywództwo – kierowanie innymi, władza, awans, sukces;
• autonomia i niezależność – samodzielność, odpowiedzialność za swoje działania;
• bezpieczeństwo i stabilizacja – lojalność w stosunku do pracodawcy, przewidywalność;
• kreatywność i przedsiębiorczość – wyjście z inicjatywą, twórczość, potrzeba realizacji nowych zadań/projektów;
• usługi i poświęcenie dla innych – główny cel to pomoc innym, udział w akcjach społecznych, wolontariat;
• wyzwanie –  ryzyko, ciągłe sprawdzanie się;
• styl życia – harmonia między życiem prywatnym a zawodowym.

Test składa się 40 pytań związanych z wyznawanymi wartościami, posiadanymi kompetencjami i oczekiwanymi warunkami pracy. Przystąpienie do testu daje szansę na odkrycie w sobie tego, co motywuje do pracy.

Inteligencję można zdefiniować w różny sposób, m.in. jako „zdolność rozwiązywania problemów albo wytwarzania produktów, które są cenione w jednym lub wielu środowiskach kulturowych [13]”.Twórcą zawierającego 28 pytań testu jest psycholog rozwoju Howard Gardner. Według Gardnera ludzie posiadają 8 różnych rodzajów inteligencji [14]:

• językowa – zdolności powiązane z pisaniem, czytaniem, mówieniem, werbalizowaniem swoich myśli i pomysłów;

Proponowane zawody to m.in.: pisarz, dziennikarz, poeta.

• logiczno-matematyczna – zdolność rozumowania, abstrakcyjnego myślenia, dostrzegania wzorców logicznych i myślowych;

Proponowane zawody to m.in.: naukowiec, matematyk, analityk, inżynier.

• przyrodnicza – zdolność do życia w symbiozie z przyrodą, obserwowania świata zwierząt i roślin.  Wrażliwość na środowisko przyrodnicze;

Proponowane zawody to m.in.: ekolog, biolog.

• przestrzenna – zdolności konstrukcyjne. Wrażliwość na geometrię, zmysł estetyczny;

Proponowane zawody to m.in.: pilot, malarz, architekt.

• muzyczna – zdolność do szybkiej nauki gry na instrumentach. Bardzo dobry słuch, poczucie rytmu,  wysoka wrażliwość emocjonalna;

Proponowane zawody to m.in.: dyrygent, muzyk, kompozytor.

• kinestetyczna – uzdolnienia manualne, umiejętność w posługiwaniu się własnym ciałem np. gra aktorska, taniec;

Proponowane zawody to m.in.: fryzjer, tancerz, kucharz, cukiernik, chirurg.

• interpersonalna – umiejętność nawiązywania kontaktów interpersonalnych, zdolności negocjacyjne i potrzebne do pracy zespołowej;

Proponowane zawody to m.in.: terapeuta, psycholog, nauczyciel, sprzedawca.

• intrapersonalna – umiejętność rozumienia własnych emocji, tworzenia obrazu własnego „ja” zgodnego z rzeczywistością;

Proponowane zawody to m.in.: filozof, poeta, pisarz, psychiatra. 

David A. Kolb, amerykański teoretyk i badacz procesów uczenia się [15], jest autorem koncepcji cyklu uczenia się przez doświadczenie. Jego model nauczania opiera się na wielu programach szkoleniowych [16]. Celem stworzonego przez niego kwestionariusza jest ustalenie, jaką badany preferuje metodę uczenia się. Kwestionariusz zawiera 12 pytań. Autor testu wyróżnia 4 cykle (wymiary) uczenia się tj. [17]:

• konkretne przeżycie – uczenie się „emocjonalne”;
• refleksja obserwacyjna – uczenie się „obserwacyjne”;
• abstrakcyjne uogólnienie – uczenie się „symboliczne”;
• aktywne eksperymentowanie – uczenie się przez działanie.

Należy pamiętać, że wyniki testów nigdy nie dają gotowych rozwiązań na przyszłość. Mogą być wskazówką, w którym kierunku najskuteczniej realizować potencjał zawodowy. Wiele testów dostępnych jest w wersji online do samodzielnego wykonania. Warto jednak, aby wyniki pozostawić analizie osobie kompetentnej np. doradcy zawodowemu lub psychologowi.  Zawarte w kwestionariuszach pytania mogą skłonić do refleksji na temat wyznawanych zarówno w edukacji, jak i pracy zawodowej wartości.

Artykuł pochodzi z nru 47/2023 „Nowoczesnego Doradztwa Zawodowego w Szkole Podstawowej” pt. „Predyspozycje zawodowe”.

Przypisy:

[1] Predyspozycje zawodowe pracowników według Hollanda, https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-dlaczego-warto-zbadac-predyspozycje-zawodowe-pracownikow [dostęp: 4.05.2023 r.].

[2] Józefczyk A., Kołakowska A., Świętochowski W. (2015), Predyspozycje studentów psychologii do funkcjonowania w roli zawodowej, [w:] „Acta Uniwersitatis Lodziensis, Folia Psychologica”, nr 19, łódź, s.127.

[3] Internalizacja – uznawanie wartości, norm, poglądów itp., narzucanych początkowo z zewnątrz, za własne

https://sjp.pwn.pl/sjp/internalizacja;2561811.html [dostęp: 4.05.2023 r.].

[4] A. Józefczyk, A. Kołakowska, W. Świętochowski, Predyspozycje studentów psychologii do funkcjonowania w roli zawodowej, Łódź 2015, s. 125–140.

[5] ZPE, Młodziezowy Kwestionariusz Zainteresowań Zawodowych, https://zpe.gov.pl/a/mlodziezowy-kwestionariusz-zainteresowan-zawodowych---mlokozz/DIE0tmUzX [dostęp: 4.05.2023 r.].

[6] Podręcznik Młodzieżowy Kwestionariusz Zainteresowań Zawodowych – MŁOKOZZ, Warszawa 2011.

[7] Tamże.

[8] Jaki jest twój kolor osobowości? https://testhartmana.pl/ [dostęp: 5.05.2023 r.].

[9] K. Płuska, Jaki kolor ma Twoja osobowość? Kwestionariusz osobowościowy Hartmana, https://www.katarzynapluska.pl/kwestionariusz-osobowosciowy-hartmana/ [dostęp: 5.05.2023 r.].

[10] M. Juniewicz-Olejnik, Kotwice kariery – odkryj co motywuje Cię w pracy, https://monikajuniewicz.pl/jak-odkryc-co-motywuje-cie-w-pracy/ [dostęp: 5.05.2023 r.].

[11] Pracownia testów, Wartości pracy, https://www.pracowniatestow.com/testy/fill-out,wartosci-pracy-8.html [dostęp: 5.05.2023 r.].

[12] K. Wojciechowska, Kotwice kariery, czyli co mną kieruje przy wyborze pracy? https://dokariery.pl/-/kotwice-kariery-czyli-co-mna-kieruje-przy-wyborze-pracy- [dostęp: 5.05.2023 r.].

[13] H. Gardner, Inteligencje wielorakie. Teoria w praktyce, Poznań 2002, s. 130.

[14] Tamże, s. 38–50.

[15] G. Idziak, Uczenie się przez doświadczenie – cykl Kolba, https://perceptiedukacja.pl/uczenie-sie-przez-doswiadczenie-cykl-kolba/ [dostęp: 5.05.2023 r.].

[16] W. Wołoszko, Cykl Kolba – uczenie się przez doświadczenie, https://www.graszkoleniowa.pl/cykl-kolba-uczenie-sie-przez-doswiadczenie/ [dostęp: 5.05.2023 r.].

[17] Style uczenia wg Dawida Kolba-lekcje dostosowane do potrzeb uczniów, https://jastrzebska-kielar.jimdofree.com/metody-pracy-w-modelu-4all/nauczanie-przez-do%C5%9Bwiadczenie-d-kolba/style-uczenia-si%C4%99-wg-d-kolba/ [dostęp: 5.05.2023 r.].