Postawa nonkonformizmu w edukacji i pracy zawodowej

Nonkonformizm jest postawą charakteryzującą się odrzucaniem ogólnie przyjętych norm, zasad, przekonań. Nonkonformista sprzeciwia się bezkrytycznemu podporządkowaniu się normom, poglądom i wartościom uznawanym w danej grupie za obowiązujące^[1]. Definicje nonkonformizmu pojawiające się w literaturze nie są jednoznaczne, różnią się w zależności od przyjętej perspektywy czy dziedziny nauki^[2]. W. Welskop wskazał na nonkonformizm jako postawę nie tylko pokazującą brak akceptacji dla zasad, ale i podejmowanie działań niezgodnych z nimi^[3]. W niniejszym artykule przyjęto rozumienie postawy nonkonformizmu jako samodzielnego myślenia, wychodzenia poza poglądy większości oraz otwartego wyrażania swojego sprzeciwu, ale bez przesadnego nastawienia na łamanie przyjętych reguł^[4].

Osoby prezentujące zachowania nonkonformistyczne posiadają wysokie poczucie własnej wartości, charakteryzują się elastycznością intelektualną i determinacją. Z chęcią podejmują ryzyko, są samodzielne w działaniu i mają łatwość w przystosowaniu się do zmieniających się warunków^[5]. Sprzyja to rozwijaniu własnej tożsamości, kreatywności oraz poczucia niezależności. Odmowa podporządkowania się narzuconym schematom może być wyrazem poszukiwania własnej drogi, co prowadzi do osobistego rozwoju i spełnienia. Osoby niebojące się kwestionowania statusu quo, mogą inicjować istotne przemiany kulturowe, polityczne czy technologiczne, przyczyniając się do przeobrażeń społecznych.

Obecny system edukacyjny faworyzuje konformizm i wynikające z niego podporządkowanie się i dyscyplinę. Jest to podyktowane koniecznością realizacji narzuconych treści programowych, ograniczonymi czasowo sztywnymi jednostkami lekcyjnymi, dużą liczebnością klas, a także systemem oceniania, nadmierną biurokracją czy popularnością tradycyjnych metod nauczania. Niestety ograniczone wsparcie dla alternatywnego podejścia staje się barierą dla obu stron.

Nonkonformistyczni uczniowie pokazują swój indywidualizm w myśleniu, wykraczają poza ramy narzucone przez programy nauczania, szukając nowych, niekonwencjonalnych sposobów zdobywania wiedzy. Wychodzą z inicjatywą, aktywnie kwestionują przydatność prezentowanych treści, dążąc do przeforsowania alternatywnych rozwiązań. Taka postawa może prowadzić do odkryć i innowacji, stać się impulsem do rozwoju, ale stanowi także niemałe wyzwanie dla nauczycieli.

Z kolei nonkonformistyczni nauczyciele prezentują niekonwencjonalne i otwarte podejście do nauczania, poszukując nowych rozwiązań i metod dydaktycznych. Zachęcają uczniów do doświadczania i wspierają krytyczne myślenie. Wykazują bardziej elastyczne podejście do form pracy i indywidualizmu uczniów, biorąc pod uwagę ich specyficzne potrzeby.

Pokazywanie i wspieranie w uczniach zachowań nonkonformistycznych może mieć wiele korzyści dla systemu edukacji i dla nich samych. Pozwala budować elastyczność intelektualną, lepiej przygotowując ich do radzenia sobie z wyzwaniami. Kwestionowanie powszechnie przyjętych zasad prowadzi do zadawania pytań, analizy informacji, uczy rozwiązywać złożone problemy, co jest wyrazem krytycznego myślenia. Nieszablonowe podejście rozwija kreatywne myślenie i poszukiwanie innych sposobów na rozwiązanie problemu. Uczy nie tylko podejmowania świadomych decyzji, lepszego zrozumienia siebie i swoich wartości, ale i pozwala na rozwijanie umiejętności przywódczych. Przykładami niech będą takie postaci jak: Emmeline Pankhurst, Nelson Mandela, Martin Luther, Jurek Owsiak, Maria Montessori, Albert Einstein, Jeff Bezos.

Nonkonformizm jest nośnikiem licznych korzyści indywidualnych i społecznych, jednak stawia także pewne wyzwania. Zachowania nonkonformistyczne uczniów mogą być nieakceptowane przez nauczycieli i rówieśników, prowadząc do konfliktów i nasilenia presji społecznej. Mogą utrudniać współpracę i integrację, wyzwalać negatywne reakcje, a także doprowadzić do marginalizacji takich osób. W uczniach tych może rodzić się poczucie odrzucenia i niezrozumienia.

Wyzwania stojące przed nauczycielem to nie tylko utrzymanie porządku w klasie i kontrola nad przebiegiem lekcji. Chęć zmiany podejścia na bardziej indywidualny oraz potrzeba modyfikacji metod nauczania stają się obciążeniem w sytuacji braku wsparcia ze strony przełożonych oraz braku realnej zmiany systemu edukacji.

W środowisku pracy nonkonformizm pracowników może się uwidaczniać brakiem lęku w otwartym wyrażaniu opinii, niechęcią do podporządkowywania się panującym zasadom, kwestionowaniem innych sposobów działania, a także podważaniem metod realizacji projektów czy próbami przeforsowania własnych pomysłów. Tacy pracownicy częściej proponują alternatywne rozwiązania problemów, dzielą się swoimi opiniami i stosują niestandardowe podejścia.

Efektywnie wykorzystany nonkonformizm może być początkiem nowych idei, technologii, innowacyjnych narzędzi i metod pracy oraz procesów, a także zmian w środowisku pracy. Samodzielność podejmowania decyzji i tendencja do realizacji zadań na własnych warunkach sprzyjają większej kreatywności, efektywności i determinacji w realizacji celów (własnych i organizacji). Jest to szczególnie przydatne na stanowiskach wymagających dużej autonomii. W rolach zawodowych wymagających moralnej odwagi i konieczności podejmowania trudnych decyzji, postawy nonkonformistyczne będą cenne z uwagi na mniejszą podatność na presję społeczną i trzymanie się własnych przekonań. Z perspektywy kariery jednostki pozytywne efekty działań zawodowych mogą przyczynić się do awansu zawodowego, zwiększenia poczucia satysfakcji z pracy i niezależności.

Nie zawsze jednak postawy nonkonformistyczne są przyjmowane z otwartością i akceptacją. Mogą one utrudniać współpracę w zespole, wzbudzać opór ze strony współpracowników i przełożonych. W organizacji o bardziej tradycyjnym modelu pracy nonkonformista może być postrzegany jako pracownik trudny, źle nastawiony do współpracy, a także jako zagrożenie dla harmonii zespołu czy wypracowanych zasad. Gdy osoba nie przystaje do kultury organizacyjnej, może spotykać się z nieakceptacją, niezrozumieniem i krytyką, a to z kolei może przekładać się na zahamowanie rozwoju zawodowego, długotrwały stres i wypalenie zawodowe. Dlatego też kluczowym wyzwaniem jest znalezienie równowagi między zachowaniem indywidualności pracownika a skutecznym i optymalnym funkcjonowaniem w strukturach organizacyjnych.

Firmy wspierające nonkonformizm i różnorodność rozwijają kulturę organizacyjną, w której znajduje się miejsce na programy mentoringowe, coaching, poszukiwanie innowacyjnych metod pracy i poszanowanie dla nieszablonowego myślenia. Marki, takie jak Airbnb, Bank of America, Embrace Institute, Google for Startups, IKEA, Netflix, Randstad, zachęcają pracowników do poszukiwania i wdrażania nowych pomysłów, korzystając np. z metody design thinking, agile czy lean.

Obszar edukacji z powodzeniem mógłby, biorąc przykład ze środowiska biznesowego, wspierać nonkonformizm poprzez korzystanie z alternatywnych metod, np.

• modelu odwróconej nauki (flipped learning model)^[6],
• metody projektu,
• myślenia krytycznego,
• Problem-Based Learning,
• coachingu,
• mentoringu.

Nonkonformizm w podejściu do systemu nauczania przejawiają organizacje z różnych obszarów, biorąc za cel zaangażowanie uczniów do samodzielnego myślenia, eksperymentowania i zaciekawienie ich tematami, na które nie ma dostatecznej przestrzeni w szkołach. Inspiracją mogą być:

• Fundacja Digital University (technologie, kompetencje przyszłości),
• Fundacja Dbam o Mój Zasięg (odpowiedzialność w korzystaniu z nowych technologii),
• Fundacja Marka Kamińskiego (Life Plan Academy),
• Park Interakcje (edukacja ekologiczna i obszar nauk ścisłych poprzez zabawę),
• Program Projektujemy Przyszłość. Edukacja (propagowanie innego podejścia do edukacji),
• Program Projektor (myślenie krytyczne).

Wsparciem proponuje również Centrum Nauki Kopernik, ustanawiając Nagrodę „Przewroty” za nowatorskie inicjatywy edukacyjne.

Kluczową rolę we wspieraniu nonkonformizmu w szkole odgrywa wzajemne poszanowanie i dialog. Dialog, którego podstawą jest zrozumienie, budowanie ciekawości i otwartości na inną perspektywę, zamiast przekonywanie do własnych racji. Będąc uczestnikami takich doświadczeń, uczniowie mogą nauczyć się krytycznego myślenia, weryfikowania i podważania własnych założeń, a także elastyczności i adaptacji do zmian.

Konformizm jest ważny dla normowania się zasad, wartości i budowania stabilizacji. Nonkonformizm z kolei daje szansę na zmianę, postęp i innowacyjność. Jednak, aby czerpać korzyści z obu tych postaw, istotne jest kształtowanie środowiska otwartego na odmienną perspektywę i wzajemne zrozumienie. Warto zatem zachęcać do samodzielnego myślenia i budowania elastyczności intelektualnej, wymagającej zdolności weryfikacji przyjętych założeń oraz pozbywania się nieaktualnych informacji^[7].

Artykuł pochodzi z nru 62/2024 „Nowoczesnego Doradztwa Zawodowego w Szkole Podstawowej” pt. „Nonkonformizm”.

Bibliografia:

R.E. Bernacka, Temperamentalne uwarunkowania konformizmu i nonkonformizmu, [w:] „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, vol. XVIII, 2005, http://dlibra.umcs.lublin.pl/Content/21885/czas19356_18_2005_16.pdf [dostęp: 1.08.2024 r.].

D. Borawski, Konformizm – recepta na bezpieczne dopasowanie czy droga prowadząca do poczucia osamotnienia?, Zakład Psychologii Uniwersytetu Rzeszowskiego

https://stowarzyszeniefidesetratio.pl/Presentations0/12-2016-1Borawski.pdf [dostęp: 1.08.2024 r.].

T. Danielecki, Między nonkonformizmem a konformizmem, czyli o postawach sprzeciwu wobec systemu autorytarnego na przykładach życiorysów przywódców rolniczej „Solidarności” województwa białostockiego z lat 80. XX wieku, [w:] „Studia Podlaskie”, t. XXVIII, Białystok 2020.

A. Grant, Leniwy Umysł. Dlaczego warto ciągle weryfikować swoje poglądy i decyzje, Warszawa 2021.

S. Hałasa, Konformizm - nonkonformizm a wybrane składniki osobowości w okresie średniej dorosłości, [w:] „HUMANITAS Pedagogika i Psychologia”, t. 1(27), 2023.

J.M. Karapuda, Rozwijanie myślenia krytycznego w edukacji, ZCDN w Szczecinie, https://zcdn.edu.pl/wp-content/uploads/2022/11/zcdn_rozwijanie_myslenia_krytycznego_w_edukacji_-julia-magdalena-karapuda.pdf [dostęp: 1.08.2024 r.].

Nonkonformista, Słownik Języka Polskiego PWN, https://sjp.pl/nonkonformista [dostęp: 12.08.2024 r.].

Nonkonformizm, Encyklopedia Zarządzania, https://mfiles.pl/pl/index.php/Nonkonformizm#google_vignette [dostęp: 12.08.2024 r.].

W. Welskop, Konformizm i nonkonformizm uczniów a socjalizacja szkolna [w:] „Perspektywy Edukacyjno-Społeczne”, nr 2 (2014), s. 45–49.

^[1] Nonkonformista, Słownik Języka Polskiego PWN, https://sjp.pl/nonkonformista [dostęp: 12.08.2024 r.].

^[2] T. Danielecki, Między nonkonformizmem a konformizmem, czyli o postawach sprzeciwu wobec systemu autorytarnego na przykładach życiorysów przywódców rolniczej “Solidarności” województwa białostockiego z lat 80. XX wieku [w:] „Studia Podlaskie”, tom XXVIII, Białystok 2020. 

^[3] W. Welskop, Konformizm i nonkonformizm uczniów a socjalizacja szkolna [w:] „Perspektywy Edukacyjno-Społeczne”, nr 2, 2014, s. 45–49. 

^[4] Nonkonformizm, Encyklopedia zarządzania, https://mfiles.pl/pl/index.php/Nonkonformizm#google_vignette [dostęp: 12.08.2024 r.].

^[5] Tamże.

^[6] Wprowadzenie do odwróconej nauki, https://lesley.edu/article/an-introduction-to-flipped-learning [dostęp: 12.08.2024 r.].

^[7]  A. Grant, Leniwy Umysł. Dlaczego warto ciągle weryfikować swoje poglądy i decyzje, Warszawa 2021.