Co to jest kreatywność? Przyjaciele i wrogowie twórczego myślenia

Kreatywność to zdolność tworzenia nowych i wartościowych rozwiązań. Przejawia się nie tylko w sztuce czy nauce, ale i w codziennym podejściu do rozwiązywania problemów. To między innymi umiejętność łączenia faktów w nieoczywisty sposób, zadawania pytań, wychodzenia z inicjatywą działania wbrew schematom.

Psychologowie i pedagodzy podkreślają, że potencjał kreatywny ma każdy człowiek. Twórczość nie musi oznaczać przełomu na miarę Nobla – może ujawnić się w sposobie rozwiązania zadania, autorskim projekcie czy odważnej propozycji wybrania innej drogi do celu.

Jean Piaget zwracał uwagę, że dziecko nie przyswaja wiedzy biernie – ono ją konstruuje. Uczy się poprzez działanie i eksperymentowanie. Jeśli odbieramy uczniom możliwość samodzielnego dochodzenia do wniosków, osłabiamy naturalny mechanizm rozwoju poznawczego, a to w nim tkwi źródło kreatywności.

Tak. Myślenie twórcze można rozwijać poprzez generowanie wielu pomysłów bez natychmiastowej oceny, pracę projektową, zmianę perspektywy, pytania problemowe. Co ważne – wiedza zdobyta
w procesie twórczym utrwala się głębiej i na dłużej. Ale kreatywność potrzebuje środowiska, które daje prawo do podjęcia próby i, co bardzo ważne, do popełnienia błędu.

Na początku mojej pracy usłyszałam od nauczycielki z większym stażem:

• „Błędów nie można popełniać. Każdy błąd to mniej punktów”;
• „Nie możesz wstawiać tylu dobrych ocen”;
• „Ja sama nie przyjęłabym do pracy kogoś, kto popełnia błędy”.

To logika systemu opartego na selekcji. Przekaz był jasny: błąd to słabość.

Kilka miesięcy później, podczas lekcji, rozmawiałam z uczniem o projekcie, który realizował wspólnie z tatą. Opowiadał z zaangażowaniem o próbach, nieudanych rozwiązaniach i kolejnych podejściach. Po zajęciach usłyszałam: „Nie przyzwyczajaj uczniów do takich długich rozmów. Nie ma na to czasu”.

Rozmowa jest fundamentem myślenia, a rozmowa o procesie – fundamentem kreatywności. Jeśli uczeń słyszy, że błąd to minus, a rozmowa o drodze jest stratą czasu, zaczyna unikać ryzyka. Wybiera zadania bezpieczne. Uczy się przetrwać, nie rozwijać.

Kreatywność rzadko bywa tłumiona jednym wyraźnym zakazem. Zazwyczaj gaśnie powoli – w języku, w sposobie oceniania, w organizacji pracy szkoły. To proces systemowy.

1)     Presja wyniku zamiast ciekawości

Gdy szkoła koncentruje się głównie na procentach – rankingach i wynikach egzaminów, naturalna ciekawość ucznia zostaje zastąpiona strategią „zdobycia punktów”. Uczeń nie pyta: „Dlaczego?”. Pyta: „Co będzie na teście?”. W takim klimacie ryzyko intelektualne przestaje się opłacać.

2)     Natychmiastowa ocena

Zbyt szybkie wartościowanie odpowiedzi zamyka proces myślenia. Jeśli każda wypowiedź jest natychmiast klasyfikowana jako poprawna lub błędna, uczniowie zaczynają mówić tylko wtedy, gdy są pewni. Kreatywność wymaga przestrzeni na wersje robocze, hipotezy, niedoskonałość.

3)     Jedna poprawna odpowiedź

Kiedy utrwalamy przekonanie, że istnieje wyłącznie jeden właściwy sposób rozwiązania, ograniczamy elastyczność poznawczą. Tymczasem w realiach pracy zawodowej większość problemów ma wiele możliwych rozwiązań, a czasem nie ma ich wcale.

4)     Etykiety

„Słaby z matematyki”, „nieśmiały”, „mało zdolny” – etykiety hamują rozwój szybciej niż trudny egzamin. Uczeń zaczyna funkcjonować w zgodzie z przypisaną mu rolą.

5)     Brak rozmowy o procesie

Kiedy dialog zostaje skrócony do minimum, a rozmówcy koncentrują się wyłącznie na efekcie, uczniowie nie uczą się analizować drogi prowadzącej do wyniku. To właśnie refleksja nad procesem buduje kompetencje przyszłości.

Aby wspierać twórcze myślenie, należy świadomie budować środowisko mu sprzyjające.

1)     Bezpieczeństwo psychologiczne

Uczeń powinien wiedzieć, że może powiedzieć: „Nie wiem”, „Spróbuję inaczej”, „Mam inny pomysł” bez obawy przed ośmieszeniem. Bezpieczeństwo nie oznacza obniżenia wymagań – oznacza kulturę szacunku.

2)     Prawo do błędu

Błąd to nie minus w dzienniku, lecz informacja zwrotna. W pracy zawodowej innowacje powstają dzięki testowaniu i poprawianiu. Postrzeganie w szkole błędu jako porażki utrudnia późniejszą adaptację zawodową.

3)     Pytania zamiast szybkich odpowiedzi

Zamiast podawać rozwiązanie, warto zapytać:
- Wyobraź sobie, że…/ Gdyby wszystko było możliwe, to jakbyś to zrobił?

- Co już wiesz?

- Jaki był cel?

- Jaki jest efekt?

- Co można zrobić inaczej?

- Co można udoskonalić?

- Jakie wnioski płyną z tego?

- Co można zrobić lepiej?

- Co by było, gdybyś spróbował inaczej?

Tak buduje się samodzielność.

4)     Autonomia i odpowiedzialność

Dawanie wyboru formy projektu, sposobu pracy czy tematu zwiększa motywację wewnętrzną. Ta jest jednym z najsilniejszych motorów kreatywności.

5)     Traktowanie każdego jak „czystej kartki”

Najsilniejszym wsparciem rozwoju jest wiara dorosłego w potencjał młodego człowieka. Nawet
– a może szczególnie – wtedy, gdy popełnia błędy.

Świat pracy nie nagradza wyłącznie odtwórczości. Automatyzacja przejmuje zadania powtarzalne, a sztuczna inteligencja analizuje dane szybciej niż człowiek. Tym, co pozostaje właściwe tylko ludziom, jest zdolność interpretowania, łączenia faktów i generowania nowych rozwiązań:

1)     w tworzeniu technologii – każda innowacja zaczyna się od pytania: „Czy można to zrobić inaczej, lepiej?”;

2)     w przedsiębiorczości – tworzenie firm opiera się na dostrzeganiu nisz i redefiniowaniu problemów;

3)     w pracy na etacie – firmy poszukują osób, które:

• myślą nieszablonowo,
• adaptują się do zmian,
• proponują ulepszenia, są proaktywne,
• współpracują w interdyscyplinarnych zespołach.

Warto powiedzieć to wprost: na rozmowie kwalifikacyjnej o pracę nikt nie zapyta o ocenę z egzaminu czy średnią z ocen sprzed kilku lat. Zapyta o umiejętności:

• „Jak poradził(a) sobie Pan/Pani z trudną sytuacją?”;
• „Czego nauczył(a) się Pan/Pani z błędu?”.

Kreatywność nie jest „miękkim dodatkiem”. To fundament budowania ścieżki kariery. Młody człowiek, który:

• nie boi się próbować,
• wyciąga wnioski z błędów,
• potrafi spojrzeć na problem z różnych stron,
• łączy wiedzę z różnych dziedzin,

ma większą szansę odnaleźć się zawodowo – niezależnie od wybranej branży. Szkoła, która rozwija twórcze myślenie, przygotowuje uczniów nie tylko do egzaminu, lecz do sprawnego poruszania się w świecie pracy.

Warto przywołać słowa przypisywane Albertowi Einsteinowi: „Wszyscy jesteśmy geniuszami. Ale jeśli oceniasz rybę po jej zdolności wspinania się na drzewa, to całe życie będzie myślała, że jest głupia”. Być może największym wyzwaniem współczesnej edukacji nie jest podniesienie średniej wyników, lecz stworzenie środowiska, w którym każda „ryba” będzie mogła pływać. Kreatywność nie jest luksusem, zdolnością wybranych – jest warunkiem rozwoju, a jej początek zawsze leży w zaufaniu.

Przeczytaj także:

Kreatywność. Jak ją w sobie obudzić? Jak jej nie stracić?

Jak rozwijać kreatywność uczniów na zajęciach z doradztwa zawodowego?

Chcę być kreatywny! Jak to zrobić? Scenariusz zajęć dla uczniów klas VII–VIII

Obejrzyj szkolenie:

Nauka autoprezentacji na zajęciach doradztwa zawodowego. Techniki, metody i porady