Jak poszerzać mapę możliwości edukacyjno-zawodowych młodych ludzi i wyprowadzać ich poza wydeptane ścieżki kariery

W pracy doradcy zawodowego bardzo często spotykam się z przekonaniem młodych ludzi,
że istnieje tylko jedna właściwa droga prowadząca do wymarzonego zawodu. Bywa ono tak silne, że utrudnia dostrzeżenie innych możliwości, ogranicza decyzje edukacyjne i wzmacnia lęk przed wyborem. Tymczasem jednym z kluczowych zadań doradztwa zawodowego nie jest wskazywanie jednej ścieżki, lecz poszerzanie mapy możliwości. Jak pokazuje praktyka, to właśnie brak tej „mapy” jest często największą barierą rozwojową młodych ludzi.

Do mojego gabinetu trafił z dużym dylematem uczeń klasy ósmej. Marzył o tym, by zostać znanym restauratorem. Był przekonany, że musi kontynuować edukację w technikum gastronomicznym, bo tylko ta ścieżka edukacyjna „ma sens”. Jednocześnie interesowała go medycyna, a więc adekwatnym do zainteresowań wyborem wydawało się również liceum o profilu biologiczno-chemicznym.

Zamiast udzielać gotowej odpowiedzi, zaproponowałam ćwiczenie. Uczeń miał za zadanie wyszukać kilku znanych restauratorów i sprawdzić ich ścieżki edukacyjne.

Efekt jego pracy przyniósł zaskoczenie. Okazało się, że wiele osób, które osiągnęły sukces w gastronomii, nie ukończyło technikum gastronomicznego. To doświadczenie pozwoliło uczniowi zobaczyć, że jego wcześniejsze przekonanie było jedynie uproszczeniem.

Dla przykładu:

• Magda Gessler ukończyła malarstwo na Akademii Sztuk Pięknych w Madrycie. Nie skończyła szkoły gastronomicznej.
• Gordon Ramsay początkowo planował karierę piłkarską, a jego droga do gastronomii była wynikiem zmiany życiowych planów.
• Robert Makłowicz nie skończył szkoły gastronomicznej – studiował prawo i historię, a swoją drogę zawodową budował jako dziennikarz, autor i pasjonat kultury. Jego działalność pokazuje, że gastronomia może łączyć się między innymi z aktywnościami humanistycznymi.
• Anna Starmach studiowała historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Dopiero później ukończyła prestiżową szkołę kulinarną Le Cordon Bleu.
• Tomasz Jakubiak ukończył liceum ogólnokształcące, a jego droga do gastronomii nie zaczęła się od szkoły, lecz od doświadczenia, pasji i pracy.

Zatem wielu kucharzy, właścicieli restauracji i innych związanych z gastronomią w pierwszej kolejności odkrywają swoje zainteresowania i doświadczają pracy w praktyce, a dopiero później – rozwijają się w wybranym kierunku dzięki edukacji formalnej i nieformalnej.

To zestawienie było dla ucznia przełomowe. Dzięki niemu dostrzegł, że nie istnieje jedna obowiązkowa ścieżka prowadząca do zamierzonego celu.

Wielu uczniów podejmuje decyzje edukacyjne w oparciu o przekonania, które nigdy nie zostały przez nich zweryfikowane. To mogą być zdania zasłyszane od innych, uproszczenia lub własne założenia, np.: „żeby wykonywać dany zawód, trzeba ukończyć określoną szkołę/klasę/studia/kursy”.

Podczas zajęć często zadaję uczniom pytanie: „Czy ty to wiesz, czy tylko w to wierzysz?”. Wymusza ono zmianę perspektywy. Uczeń zaczyna zauważać różnicę między tym, co jest faktem,
a tym, co jest jego przekonaniem. Dopiero taka myśl inicjuje sprawdzanie, szukanie informacji i podejmowanie świadomych decyzji w oparciu o fakty. Umiejętność weryfikowania własnych przekonań staje się jedną z kluczowych kompetencji w procesie wyboru ścieżki edukacyjno-zawodowej.

Jednym z najprostszych i najbardziej skutecznych sposobów pracy z uczniami jest pokazywanie im, jak wiele zawodów istnieje. Podczas zajęć pytam np.: „Czy wiecie, czym zajmuje się arborysta?”. Najczęściej nikt nie zna odpowiedzi. Arborysta to specjalista zajmujący się pielęgnacją i leczeniem drzew. Pracuje często na wysokościach, dbając o bezpieczeństwo i kondycję zieleni w miastach i przestrzeniach publicznych.

Jest wiele zawodów, o których uczniowie nigdy nie słyszeli, a które mogą idealnie odpowiadać ich predyspozycjom i zainteresowaniom. Oczywiste jest, że doradca zawodowy nie udzieli szczegółowych informacji o każdym istniejącym zawodzie. Dlatego kluczowe staje się nie tyle przekazywanie wiedzy, ale uczenie uczniów, jak tę wiedzę samodzielnie zdobywać.

Ćwiczenie „Zawody, o których nie miałem pojęcia” – prosty sposób na poznanie nowych ścieżek

Uczeń wybiera obszar, który go interesuje (np. sport, psychologia, technologia), a następnie wpisuje w ChatGPT polecenie: „Podaj mi 15 mniej oczywistych zawodów związanych z [tu wpisuje swój obszar]. Przy każdym napisz krótko: czym się zajmuje ta osoba i gdzie może pracować”.

Następnie wybiera kilka zawodów, które go zaskoczyły lub zainteresowały, i pogłębia wiedzę na ich temat.

Takie proste zadanie pozwala skutecznie i szybko pokazać uczniom, jak szeroki i nieoczywisty jest rynek pracy, oraz że często istnieje wiele różnych dróg prowadzących do jednego zawodowego celu.

Uczniowie wyobrażają sobie, że mogą przeżyć dziesięć różnych żyć i w każdym wykonywać inny zawód. Ćwiczenie przełamuje myślenie „albo – albo” i otwiera na różnorodność. Uczniowie odkrywają, że:

• mogą łączyć różne pasje,
• nie muszą rezygnować z jednego obszaru zainteresowań na rzecz drugiego,
• ich przyszłość może być wielowątkowa.

To podejście jest zgodne z koncepcją career adaptability Marka Savickasa – zdolności do elastycznego reagowania na zmiany i budowania kariery w dynamicznym świecie.

Uczniowie często wyrażają swoją niepewność i obawy w pytaniu: „A co, jeśli wybiorę źle?”. Wynika ono z przekonania, że decyzja edukacyjna jest nieodwracalna, wiążąca. Tymczasem na współczesnym rynku pracy obserwuje się przeciwny trend. Ścieżki zawodowe są dziś:

• nieliniowe,
• zmienne,
• wielokierunkowe.

Coraz częściej to właśnie zdolność dokonywania zmiany i chęć uczenia się nowych rzeczy decyduje o sukcesie zawodowym. Jak wskazują wyniki raportu Światowego Forum Ekonomicznego (WEF), jedną z kluczowych kompetencji przyszłości jest zdolność do uczenia się przez całe życie (lifelong learning) [1].

Warto uświadamiać uczniom, że oprócz szkół i studiów istnieją kursy, szkolenia czy studia podyplomowe, które pozwalają rozwijać się, zmieniać zawód i w dowolnym momencie życia zdobywać nowe kompetencje.

Poszerzanie mapy możliwości zawodowych przynosi uczniom realne korzyści. Na poziomie poznawczym:

• lepsze rozumienie rynku pracy,
• większą elastyczność myślenia,
• umiejętność łączenia wiedzy z różnych obszarów.

Na poziomie emocjonalnym lepsze poznanie możliwości, jakie daje rynek pracy, procentuje:

• spadkiem lęku przed wyborem,
• wzrostem poczucia sprawczości,
• większą otwartością na zmiany.

Najważniejszym zadaniem doradcy zawodowego nie jest wskazanie uczniowi jednej drogi,
ale nauczenie go:

• jak zadawać pytania,
• jak sprawdzać informacje,
• jak wychodzić poza schematy.

To podejście jest spójne z ideą wspierania autonomii ucznia i budowania jego odpowiedzialności za własne wybory. Jak pokazują doświadczenia edukacyjne, środowisko, które daje przestrzeń do eksploracji
i popełniania błędów, sprzyja rozwojowi twórczego myślenia i odwagi w działaniu.

Poszerzanie mapy możliwości edukacyjno-zawodowych to proces, który zaczyna się od zmiany sposobu myślenia – od przejścia z przekonania: „jest tylko jedna droga”, do świadomości: „mogę wybierać, sprawdzać i zmieniać”. W świecie, w którym jedyną stałą jest zmiana, najważniejsze nie jest to, jaką decyzję uczeń podejmie dziś, ale to, czy potrafi z zainteresowaniem szukać informacji i odważnie tworzyć swoją własną drogę.

Przypisy:

[1] Future of Jobs Report 2025: The jobs of the future – and the skills you need to get tchem, https://www.weforum.org/stories/2025/01/future-of-jobs-report-2025-jobs-of-the-future-and-the-skills-you-need-to-get-them/ [dostęp: 21.04.2026 r.].

Przeczytaj także:

Moja osobista mapa kariery. Scenariusz zajęć Klasy VII–VIII

Nauka planowania ścieżek kariery zawodowej

Mój wymarzony zawód. Dzięki czemu osiągnę swój cel? Scenariusz zajęć Szkoły ponadpodstawowe

Obejrzyj szkolenie:

E-portfolio ucznia: od projektu szkolnego do biletu na rynek pracy